Thủy đậu ở phụ nữ mang thai: nguy hiểm thế nào, xử lý ra sao

Mục lục

Ẩn

1. Vì sao thủy đậu ở phụ nữ mang thai lại đáng lo?
2. Mức độ nguy hiểm theo từng cột mốc thai kỳ
   1. 3 tháng đầu và tới tuần 20: nguy cơ hội chứng thủy đậu bẩm sinh
   2. 3 tháng giữa: rủi ro giảm nhưng vẫn cần theo dõi sát
   3. 3 tháng cuối, đặc biệt 5 ngày trước đến 2 ngày sau sinh: nguy hiểm cho bé sơ sinh
3. Cảnh báo: mẹ bầu dễ biến chứng viêm phổi do vi rút
4. Checklist khi nghi phơi nhiễm hoặc mới nổi nốt thủy đậu
5. Phác đồ xử lý an toàn chuẩn y khoa cho thai phụ
6. Chăm sóc và làm dịu làn da mẹ bầu khi bị thủy đậu
7. Chủ động phòng ngừa trước khi mang thai

Trả lời nhanh: Thủy đậu khi mang thai nguy hiểm khác nhau tùy thời điểm. Mắc trong 3 tháng đầu đến tuần 20 (nguy cơ cao nhất từ tuần 8 đến 20) có thể gây hội chứng thủy đậu bẩm sinh cho thai nhi, tỷ lệ khoảng 1 đến 2%. Mắc trong 5 ngày trước đến 2 ngày sau sinh lại nguy hiểm cho bé sơ sinh, tỷ lệ tử vong từng ghi nhận tới 20 đến 30% nếu không điều trị. Bản thân mẹ bầu cũng dễ biến chứng viêm phổi do vi rút. Vì vậy, ngay khi nghi mắc hoặc nghi phơi nhiễm, mẹ cần liên hệ bác sĩ trong vòng 24 giờ để được chỉ định thuốc kháng vi rút hoặc huyết thanh phù hợp.

Vì sao thủy đậu ở phụ nữ mang thai lại đáng lo?

Thủy đậu (varicella) do vi rút Varicella Zoster gây ra, lây rất nhanh qua đường hô hấp và dịch từ nốt phỏng. Với người khỏe mạnh, bệnh thường lành tính. Nhưng ở phụ nữ mang thai, hệ miễn dịch thay đổi khiến bệnh dễ trở nặng, đồng thời vi rút có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi hoặc bé sơ sinh.

Hãy hình dung thai kỳ như một hành trình có nhiều chặng, và mỗi chặng thai nhi lại ở một giai đoạn phát triển khác nhau. Cùng một con vi rút, nhưng nếu "gõ cửa" vào lúc bé đang hình thành cơ quan sẽ để lại hậu quả khác hẳn với lúc bé sắp chào đời. Đó là lý do mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào việc mẹ mắc bệnh ở giai đoạn nào của thai kỳ. Dưới đây là phân tích theo từng cột mốc.

Mức độ nguy hiểm theo từng cột mốc thai kỳ

3 tháng đầu và tới tuần 20: nguy cơ hội chứng thủy đậu bẩm sinh

Đây là giai đoạn thai nhi hình thành các cơ quan, nên nếu mẹ mắc thủy đậu, vi rút có thể gây hội chứng thủy đậu bẩm sinh (Congenital Varicella Syndrome). Các biểu hiện có thể gặp ở thai nhi gồm:

• Sẹo da bẩm sinh theo dạng đường (dấu hiệu da liễu đặc trưng của hội chứng này).
• Dị tật, teo hoặc kém phát triển chi.
• Bất thường ở mắt như đục thủy tinh thể.
• Dị tật hệ thần kinh trung ương, đầu nhỏ, chậm phát triển.

Theo các nghiên cứu tiền cứu tại châu Âu và Bắc Mỹ, nguy cơ này rất thấp trong tuần 0 đến 12 và cao nhất khi mẹ mắc trong khoảng tuần 8 đến 20. Tính chung 20 tuần đầu, rủi ro tuyệt đối vào khoảng 1 đến 2% (theo nghiên cứu Enders và cộng sự công bố trên NEJM và hướng dẫn RCOG Green-top No.13). Sau tuần 20, hội chứng này rất hiếm gặp.

3 tháng giữa: rủi ro giảm nhưng vẫn cần theo dõi sát

Sau tuần 20, tỷ lệ ảnh hưởng đến thai nhi giảm đáng kể. Tuy nhiên "giảm" không có nghĩa là "hết". Mẹ vẫn cần được bác sĩ sản khoa theo dõi bằng siêu âm hình thái để tầm soát bất thường có thể xuất hiện, và tuân thủ lịch tái khám.

3 tháng cuối, đặc biệt 5 ngày trước đến 2 ngày sau sinh: nguy hiểm cho bé sơ sinh

Đây là mốc nhạy cảm nhất với em bé. Hãy hình dung như một cuộc chạy đua giữa hai bên: kháng thể bảo vệ của mẹ cần thời gian để truyền qua nhau thai sang con, còn vi rút thì lây rất nhanh. Nếu mẹ phát ban thủy đậu trong khoảng 5 ngày trước sinh đến 2 ngày sau sinh, bé chào đời khi "hàng phòng thủ" chưa kịp về đích: bé phơi nhiễm trực tiếp với vi rút nhưng gần như chưa có kháng thể che chở. Khi đó bé có thể mắc thủy đậu sơ sinh cấp tính.

Hậu quả có thể là tổn thương đa cơ quan và viêm phổi nặng. Tỷ lệ tử vong ở nhóm này từng được ghi nhận tới 20 đến 30% khi chưa có điều trị, và giảm còn khoảng 7% khi được dùng huyết thanh kháng vi rút cùng chăm sóc tích cực (theo StatPearls, chuyên đề Neonatal Varicella / Congenital Varicella Syndrome, NCBI Bookshelf). Đây là lý do ca sinh trong giai đoạn này luôn cần được báo trước cho bác sĩ để chuẩn bị dự phòng cho bé.

Để dễ hình dung, mẹ có thể xem bảng tóm tắt bên dưới.

Cảnh báo: mẹ bầu dễ biến chứng viêm phổi do vi rút

Không chỉ thai nhi, bản thân mẹ bầu mắc thủy đậu cũng đối mặt nguy cơ viêm phổi do vi rút (varicella pneumonia). Đây là biến chứng nguy hiểm nhất ở người mẹ, có thể tiến triển nhanh và cần điều trị tích cực.

Hướng dẫn RCOG Green-top No.13 ghi nhận khoảng 5 đến 10% thai phụ nhiễm vi rút thủy đậu có thể diễn tiến viêm phổi, nguy cơ tăng nếu mẹ hút thuốc, mắc trong tam cá nguyệt cuối hoặc có nhiều nốt phỏng. Dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay gồm: khó thở, thở nhanh, ho ra máu, đau tức ngực, sốt cao liên tục.

Checklist khi nghi phơi nhiễm hoặc mới nổi nốt thủy đậu

Phần này giúp mẹ biết làm gì trong từng khung giờ đầu tiên, thay vì hoang mang chờ đợi. Đây là các bước tham khảo, mọi chỉ định cụ thể vẫn do bác sĩ quyết định.

Trong 24 giờ đầu (ngay khi tiếp xúc người bệnh hoặc thấy nốt phỏng):

• Gọi ngay bác sĩ sản khoa và báo rõ tuần thai, thời điểm tiếp xúc, đã từng mắc hoặc tiêm thủy đậu hay chưa.
• Không tự ý đến phòng khám đông người khi chưa gọi trước, tránh lây cho thai phụ khác. Đề nghị lối đi hoặc khung giờ riêng.
• Tách riêng với trẻ nhỏ và người chưa có miễn dịch trong nhà.

Trong 24 đến 96 giờ:

• Nếu mẹ chưa có miễn dịch và mới phơi nhiễm, bác sĩ có thể chỉ định huyết thanh VZIG để dự phòng. Hiệu quả tốt nhất khi dùng sớm, thường trong vòng 96 giờ và có thể tới 10 ngày sau phơi nhiễm tùy phác đồ.
• Xét nghiệm kháng thể IgG thủy đậu nếu mẹ không nhớ rõ tiền sử, để biết mình đã có miễn dịch hay chưa.

Từ ngày thứ 4 trở đi (nếu đã phát ban):

• Theo dõi thân nhiệt, số lượng nốt phỏng và nhịp thở mỗi ngày.
• Đi cấp cứu ngay nếu có dấu hiệu viêm phổi kể trên, hoặc nốt phỏng nhiễm trùng, mưng mủ, lan nhanh.
• Nếu đang ở tam cá nguyệt cuối, thông báo cho bác sĩ đỡ đẻ để lên kế hoạch bảo vệ bé lúc chào đời.

Phác đồ xử lý an toàn chuẩn y khoa cho thai phụ

Khi nghi ngờ mắc thủy đậu, mẹ tuyệt đối không tự điều trị tại nhà. Các bước xử lý đúng gồm:

• Thăm khám khẩn cấp bác sĩ Sản khoa kết hợp Chuyên khoa Truyền nhiễm, càng sớm càng tốt sau khi có triệu chứng.
• Thuốc kháng vi rút Acyclovir (đường uống hoặc tĩnh mạch tùy mức độ) có thể được cân nhắc, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ hai và ba, theo chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ.
• Huyết thanh kháng vi rút thủy đậu (VZIG) dùng cho trường hợp phơi nhiễm chưa có miễn dịch, hoặc cho bé sơ sinh có mẹ phát ban quanh thời điểm sinh, theo phác đồ của cơ sở y tế.

Liều lượng và lựa chọn thuốc luôn do bác sĩ quyết định dựa trên tuổi thai và tình trạng cụ thể. Nội dung trên chỉ mang tính tham khảo.

Chăm sóc và làm dịu làn da mẹ bầu khi bị thủy đậu

Song song với phác đồ của bác sĩ, chăm sóc da đúng cách giúp mẹ dễ chịu và hạn chế bội nhiễm. Nguyên tắc là giữ da sạch, dịu nhẹ, không chà xát mạnh lên vùng có nốt phỏng, không tự ý dùng sản phẩm chứa cồn, chất tẩy hay hương liệu dễ kích ứng.

Chỉ khi nốt phỏng đã khô, đóng mài và bắt đầu lành, da mẹ thường khô, căng và ngứa nhẹ. Đây mới là lúc phù hợp để dưỡng ẩm cho vùng da đã lành (tránh bôi trực tiếp lên nốt còn hở), giúp mẹ bớt khó chịu và hỗ trợ hàng rào da phục hồi. Với da đang trong giai đoạn bệnh, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bôi ngoài nào.

Nếu cần một sản phẩm dưỡng ẩm mỏng nhẹ cho bước này, mẹ có thể tham khảo dòng dưỡng thể chiết xuất hạt ý dĩ (hatomugi) hàng Nhật nội địa: kết cấu loãng, thấm nhanh, không thêm hương liệu nên phù hợp làn da nhạy cảm. Cách dùng đơn giản là thoa một lớp mỏng lên vùng da đã lành, thao tác nhẹ tay, tránh vùng còn tổn thương. Đây chỉ là bước hỗ trợ làm dịu, không thay thế điều trị.

Chủ động phòng ngừa trước khi mang thai

Cách bảo vệ tốt nhất là có miễn dịch từ trước khi mang thai:

• Kiểm tra nồng độ kháng thể IgG thủy đậu khi khám tiền sản.
• Nếu chưa có miễn dịch, tiêm đủ 2 mũi vắc xin ngừa thủy đậu, hoàn tất trước khi mang thai tối thiểu 1 đến 3 tháng (vắc xin sống nên không tiêm khi đang mang thai).
• Trong thai kỳ, nếu chưa có miễn dịch, mẹ nên tránh tiếp xúc người đang mắc thủy đậu hoặc zona.

Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay tư vấn trực tiếp của bác sĩ. Khi nghi mắc hoặc phơi nhiễm thủy đậu trong thai kỳ, mẹ hãy liên hệ cơ sở y tế ngay.

Mẹ có thể tìm hiểu thêm các sản phẩm chăm sóc dịu lành cho mẹ bầu và cẩm nang thai kỳ tại nobinobi để đồng hành cùng mẹ suốt hành trình mang thai khỏe mạnh.